AI tools kama ChatGPT zimekuwa msaada mkubwa kwa watu wengi katika kazi za kila siku. Watu hutumia AI kuandika barua, kutengeneza CV, kupata mawazo ya biashara, kujifunza masomo, kutafsiri lugha, kutengeneza content, kupanga ratiba, kuandika code na hata kupata maelezo ya vitu mbalimbali. Hata hivyo, pamoja na faida hizo, kuna makosa mengi ambayo watu hufanya wanapotumia AI, na makosa hayo yanaweza kusababisha kupata majibu yasiyo sahihi, kupoteza muda, au hata kuhatarisha usalama wa taarifa binafsi.
Kosa la kwanza ni kuuliza swali kwa kifupi sana bila kutoa maelezo ya kutosha. Watu wengi huandika kitu kama “niandikie barua” au “nisaidie CV” bila kueleza barua ni ya nini, inakwenda kwa nani, lugha iweje, iwe fupi au ndefu, na lengo lake ni nini. AI inafanya kazi vizuri zaidi unapotoa maelekezo yaliyo wazi. Ukiuliza swali lisilo na maelezo, majibu yake nayo yanaweza kuwa ya jumla sana.
Mfano mbaya wa prompt ni:
“Niandikie barua.”
Mfano mzuri wa prompt ni:
“Niandikie barua rasmi ya kuomba kazi ya receptionist. Nina uzoefu wa miaka miwili kwenye customer care, najua kutumia computer, email na Microsoft Word. Barua iwe kwa Kiswahili rasmi na isiwe ndefu sana.”
Tofauti kati ya prompt hizi mbili ni kubwa. Prompt ya pili inampa AI taarifa za kutosha, hivyo majibu yake yatakuwa karibu zaidi na mahitaji yako.
Kosa la pili ni kuamini kila jibu la AI bila kuhakiki. AI inaweza kutoa majibu mazuri, lakini si kila jibu huwa sahihi asilimia mia moja. Wakati mwingine AI inaweza kuchanganya taarifa, kutumia maelezo ya zamani, au kutoa majibu yanayoonekana sahihi lakini si sahihi kiukweli. Hii ni hatari zaidi kwenye masuala ya afya, sheria, fedha, usalama, bei, taarifa za sasa, au maamuzi muhimu ya biashara.
Kwa mfano, ukiuliza AI kuhusu dawa ya kutumia, sheria fulani, bei ya huduma, au taarifa za sasa, ni vizuri kuhakiki kwa daktari, mwanasheria, tovuti rasmi, au chanzo kinachoaminika. AI ni msaidizi wa kukuelekeza, lakini siyo kila wakati iwe chanzo cha mwisho cha uamuzi.
Kosa la tatu ni kuweka taarifa za siri kwenye AI. Usipaste password zako, PIN, OTP, taarifa za benki, namba za kadi, documents za siri za kampuni, mikataba yenye taarifa nyeti, au taarifa binafsi za watu wengine. Hata kama unahitaji msaada wa kuandika au kuchambua document, ni vizuri kufuta taarifa nyeti kwanza kabla ya kuituma kwenye AI.
Kwa mfano, badala ya kupaste document yenye jina kamili, namba ya simu, namba ya kitambulisho na taarifa za kifedha, unaweza kubadilisha taarifa hizo na kutumia maneno kama “Jina la Mteja,” “Namba ya Simu,” au “Kiasi cha Malipo.” Hii inasaidia kulinda faragha na usalama wa taarifa.
Kosa la nne ni kutumia AI kuandika taarifa za uongo. Watu wengine hutumia AI kuongeza uzoefu wa kazi ambao hawana, elimu ambayo hawajasoma, au ujuzi ambao hawawezi kuutetea. Hili ni kosa kubwa, hasa kwenye CV, barua za maombi ya kazi, proposal au documents rasmi. AI inaweza kukusaidia kupangilia ukweli wako vizuri, lakini haipaswi kutumika kutengeneza uongo.
Mfano, kama huna uzoefu wa miaka mitano, usiiambie AI ikuandikie kuwa una uzoefu wa miaka mitano. Badala yake, unaweza kusema:
“Nina uzoefu mdogo, nisaidie kuandika CV ionekane ya kitaalamu bila kuongeza taarifa za uongo.”
Kosa la tano ni ku-copy majibu ya AI moja kwa moja bila kuyapitia. AI inaweza kuandika content nzuri, lakini mara nyingi maandishi yake yanaweza kuonekana ya kawaida sana kama hayajaboreshwa. Ni muhimu kusoma, kurekebisha, kuongeza mifano yako, kubadilisha maneno yasiyoendana na mazingira yako, na kuhakikisha ujumbe una sauti yako.
Kwa mfano, kama AI imeandika barua ya maombi ya kazi, hakikisha umeweka jina sahihi la kampuni, nafasi unayoomba, tarehe, taarifa zako halisi na maelezo yanayokuhusu wewe. Usitumie barua ya jumla ambayo inaweza kutumiwa na mtu yeyote.
Kosa la sita ni kutokueleza lugha unayotaka. AI inaweza kujibu kwa Kiswahili, Kiingereza au lugha nyingine kulingana na jinsi ulivyouliza. Kama unataka majibu yawe kwa Kiswahili rahisi, sema hivyo. Kama unataka Kiingereza cha kitaalamu, sema hivyo. Kama unataka lugha ya kibiashara, ya kirafiki, ya matangazo au ya kitaaluma, eleza mapema.
Mfano wa maelekezo mazuri ni:
“Andika kwa Kiswahili rahisi kinachoeleweka na watu wa kawaida.”
“Andika kwa Kiingereza rasmi cha kibiashara.”
“Fanya iwe fupi, yenye kuvutia na inayofaa kuwekwa kwenye website.”
Kosa la saba ni kutokutoa lengo la content. Kabla ya kutumia AI, jiulize: Nataka kupata nini? Nataka kuandika? Nataka kujifunza? Nataka kufupisha? Nataka kutengeneza idea? Nataka kurekebisha makosa? AI ikijua lengo lako, inatoa majibu bora zaidi.
Kwa mfano, badala ya kusema “nielezee hosting,” unaweza kusema:
“Nielezee maana ya hosting kwa Kiswahili rahisi kwa mtu ambaye hajawahi kutengeneza website.”
Hapo AI itajua kuwa maelezo yanapaswa kuwa ya beginner, si ya kitaalamu sana.
Kosa la nane ni kutotumia AI kwa hatua. Watu wengi hutaka AI ifanye kila kitu mara moja. Lakini mara nyingi ni bora kutumia hatua kwa hatua. Kwanza omba outline, pili omba maelezo, tatu omba iboreshe lugha, nne omba SEO, na mwisho omba summary. Hii inatoa matokeo bora zaidi kuliko kuomba kila kitu kwenye swali moja refu bila mpangilio.
Mfano wa hatua nzuri:
“Nipe outline ya article kuhusu usalama wa password.”
“Sasa andika introduction nzuri.”
“Panua kila kipengele kwa maelezo rahisi.”
“Nipe SEO title, description na keywords.”
“Fupisha summary ya article kwa sentensi mbili.”
Kosa la tisa ni kutumia AI bila kujifunza. AI haipaswi kuwa sehemu ya ku-copy tu. Itumie pia kujifunza. Ukipewa jibu, unaweza kuuliza: “Kwa nini umeandika hivyo?” au “Nielezee kwa lugha rahisi zaidi.” Hii inakusaidia kuelewa badala ya kutegemea majibu tu.
Kosa la kumi ni kutokujua mipaka ya AI. AI inaweza kusaidia kuandika, kupanga, kufafanua na kutoa mawazo, lakini haiwezi kuchukua nafasi ya wataalamu wote. Kwa masuala ya afya, sheria, fedha, kodi, mikataba, usalama wa system au maamuzi makubwa ya biashara, ni vizuri kupata ushauri wa mtaalamu pia.
Kwa ujumla, AI ni chombo kizuri sana kama kitatumika vizuri. Inaweza kukuongezea kasi, ubunifu, uelewa na ubora wa kazi. Lakini lazima uitumie kwa busara. Toa maelezo ya kutosha, hakiki majibu, linda taarifa zako binafsi, usitumie kuandika uongo, na soma kila kitu kabla ya kukitumia.
Ukitumia AI kwa njia sahihi, inaweza kuwa msaidizi mkubwa kwenye kazi, biashara, shule, website, content creation na maisha ya kila siku.